🔴 शिक्षिकेच्या अंतरंगातील ‘समज-उमज’: जीवनातील नात्यांची काव्य-साखळी

🔴 शिक्षिकेच्या अंतरंगातील ‘समज-उमज’: जीवनातील नात्यांची काव्य-साखळी

कवयित्री-शिक्षिका कल्पना मलये यांचा संवेदनशील कवितासंग्रह लवकरच प्रकाशित

         शिक्षण क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या व्यक्तींकडे केवळ ज्ञानदानाची जबाबदारी नसते, तर त्यांच्या अंतरंगात जीवनातील प्रत्येक अनुभवाला जपण्याची एक खास संवेदनशीलता असते. कल्पना मलये या गुणी कवयित्री-शिक्षिकेने आपल्या याच संवेदनशीलतेतून साकारलेला 'समज-उमज' हा कवितासंग्रह 'वर्णमुद्रा प्रकाशन' मार्फत ११ ऑक्टोबर रोजी कणकवली येथे प्रकाशित होत आहे. हा संग्रह म्हणजे, एकाच वेळी शिक्षिका, आई, मुलगी, पत्नी आणि एक सामाजिक घटक म्हणून वावरताना आलेल्या प्रत्यक्ष अनुभवांची जणू एक काव्य-साखळी आहे.

माहेरचे संस्कार ते मातृत्वाचा प्रवाह

         या संग्रहातील कविता स्त्री-जीवनातील अनेक गुंतागुंतीच्या नात्यांवर थेट भाष्य करतात. 'त्या हातातून या हातात' या कवितेत आईकडून आलेल्या संस्कारांच्या फुलबागेचा आणि ओल्या कुंकवाचा करंडा जतन करण्याची जबाबदारी व्यक्त होते. आईच्या शब्दांना जपत, तिच्या शिकवणुकीची पीळ घट्ट करत, पुढच्या पिढीला (मुलीला) मोकळे आकाश आणि रंगांच्या छटा असणारे पंख देण्याची जिद्द दिसते—म्हणजेच, रूढी पाळत नव्याचे स्वागत करण्याचा प्रयत्न.

          याचबरोबर 'मातृत्व' कविता गर्भधारणेच्या हळुवार क्षणांचे वर्णन करते. महिनोमहिन्यांनी पोटाला हळूवारपणे स्पर्श करत राहणे, भविष्याच्या काळजीने मन 'काळोखीन' होणे, पण त्याचवेळी मातृत्व मिळवण्याचा सुखद अनुभव घेणे, हे स्त्रीच्या आयुष्यातील एक अलौकिक पर्व कवयित्री अत्यंत साधेपणाने मांडतात. या कोमलतेच्या उलट, 'महिला वाहक' मध्ये लोकल ट्रेनमधील गर्दीत पोट सावरत, गर्भाला होणारा त्रास सहन करत, कष्ट करत प्रवास करणाऱ्या कामावरील स्त्रीचे वास्तव चित्रण आहे. तिच्या मनात डॉक्टरांनी प्रवास टाळण्याचा दिलेला सल्ला आठवतो आणि ही गुंतागुंत वाचकाच्या मनाला भिडते.

संघर्ष आणि अस्तित्वाची जिद्द

         जीवनातील संघर्ष आणि अस्तित्वाचा शोध या कवितांचा केंद्रबिंदू आहे. 'बोटांची भाषा' ही कविता स्त्रीला समाजाने घालून दिलेल्या अदृश्य बंधनांची आणि नियमांची जंत्री आहे. 'कसे वागावे', 'काय बोलावे' याचे नियम तिला तोंडपाठ असतात, पण तरीही तिची नजर जाहिरातींकडे चोरी-चोरीने पाहत राहते आणि तिच्या गरजांचा विचार करते. जुने-नवे जपताना तिचे मन कसे दोलायमान होते, हे यातून स्पष्ट होते.

          'कोलाहल' कवितेत स्वतःच्या प्रचंड कोलाहलातून एका मोकळ्या श्वासासाठी धडपडणारी कवयित्री आहे. हा कोलाहल कामाचा असेल, नात्यांचा असेल किंवा जबाबदाऱ्यांचा. सतत काहीतरी अडथळत राहणे, आणि अशावेळी, 'उमाळा येऊन काहीतरी बदलेल' या आशेचा सोनेरी किरण मनात जपून ठेवणे, हीच तिची जगण्याची सळसळती इच्छाशक्ती आहे.

          'ते निष्पर्ण झाड' आणि 'माझी रुई' या कविता अस्तित्व टिकवून ठेवण्याची जिद्द दाखवतात. कातळकाळात तग धरून राहणारे निष्पर्ण झाड, ज्याला पुन्हा हिरवीगार पाने फुटतील अशी भीती वाटते, ते आपले पानं गाळून रुक्ष, करारी आणि काळ्याकभिन्न कातळासारखे होते. या विरोधात, 'माझी रुई' वैराणात, ओसाडीत, थेंब-थेंब पाणी पिऊन फुलते आणि तिचा रुपेरी कापूस संपूर्ण रानावनात उडू लागतो. हे चित्रण स्त्रीच्या प्रतिकूल परिस्थितीतही फुलत राहण्याच्या आणि आपल्या कामातून अस्तित्व सिद्ध करण्याच्या सामर्थ्याचे प्रतीक आहे.

नदी: आशेचा आणि उपेक्षिततेचा आरसा

         संग्रहातील नदी ही केवळ एक नैसर्गिक घटक नसून, ती आशेचे आणि उपेक्षिततेचे प्रतीक आहे. 'नदीकाठावर नांदणाऱ्या बायका' नदीच्या पाण्यात मळ आणि कचरा धुऊन स्वच्छ होतात, तसेच नदी नसलेल्या 'सुनसान गाव' मधील मुली नदी असणाऱ्या गावात नांदायला जाण्याचे स्वप्न पाहत राहतात.

          'मावळतीची नदी' कवितेत अंधारातही एकाकी नदी उजेडाच्या दिशेने वाहत राहते. कवयित्री कल्पना मलये यांनी आपल्या कवितेतून अशाच अनेक एकाकी, संघर्षमय पण आशेने भरलेल्या भावनांना सहजता आणि प्रामाणिकतेने शब्द दिले आहेत.

          या कवितासंग्रहाच्या प्रकाशन समारंभाला ज्येष्ठ कवी किरण येले यांची हस्ते आणि ज्येष्ठ साहित्यिक उषा परब यांचे अध्यक्षस्थान लाभणार आहे. डॉ. अनुजा जोशी, जयप्रकाश परब आणि रश्मी कशेळकर यांची सन्माननीय उपस्थिती या संग्रहाच्या महत्त्वाला अधोरेखित करते. 'समज-उमज' हा संग्रह केवळ कवितांचा संग्रह नसून, तो एका गुणी स्त्रीच्या अंतरंगातील विचारांचा आणि जगण्याचा एक आरसा आहे.

©️ प्रवीण अशितोष कुबल